Dul ve öksüz satırlar, nehirler

Okur iyi dizgiyi çoğu zaman fark etmez. Kötü dizgiyi ise neyin yanlış olduğunu söyleyemese de fark eder. Bu izlenimin büyük kısmını birkaç kusur yaratır.

Bu kusurların hepsi metinden değil, sayfadan kaynaklanır. Metin sayfalara bölünürken ortaya çıkar, önceki herhangi bir değişiklikle yer değiştirir ve yalnız sözcükleri düzelterek giderilemez.

Dul ve öksüz satırlar

İki terim sık sık karıştırılır. Öksüz satır sayfanın altında, dul satır sayfanın üstünde tek başına kalır.

Öksüz satır, bir paragrafın sayfanın en altında tek başına kalan ilk satırıdır. Dul satır, bir paragrafın sonraki sayfanın başına tek başına geçen son satırıdır.

Dul satır daha kötüdür, özellikle tek ve kısa bir sözcükten oluşuyorsa: “güneşliydi.” sözcüğüyle açılan bir sayfa baskı hatası gibi görünür. Yerleşik kural, sayfa sonunun iki yanında da en az iki satır bırakmaktır. Birçok yayınevi o son satırın da yeterince dolu olmasını ister.

Nasıl düzeltilir? Kelime işlemcilerin dul ve öksüz satır denetimi, sayfayı bir satır kısa bırakarak çözer. Kitapta daha iyi çözüm, önceki sayfadan bir satır geri almak, bir satırı ileri itmek ya da karşılıklı iki sayfayı birlikte bir satır kısa bırakmaktır. Paragrafı küçültmek için sözcük aralıklarını sıkıştırmak, bir kusurun yerine başka bir kusur koyar.

Nehirler

Nehir, iki yana yaslı bir paragrafta art arda gelen satırların sözcük aralıklarının alt alta gelmesiyle oluşan açık renkli bir oluktur. Aralıklar genişlediğinde, genellikle hecelemesiz iki yana yaslanmış dar bir sütunda ortaya çıkar. Hecelemeyi açın, sütunu genişletin ya da metni sola yaslayın.

Gevşek ve sıkışık satırlar

Gevşek satırda sözcük aralıkları çevresindeki satırlardan belirgin biçimde geniştir, sıkışık satırda ise dardır. Ana metin uzaktan bakıldığında eşit bir gri gibi görünmelidir. Tek bir gevşek satır bu görünümü bozar.

Nasıl düzeltilir? Paragrafı bir bütün olarak satırlara bölün. Kelime işlemci satırları tek tek doldurur. Bu yüzden baştaki tek bir kötü bölünme, ardından gelen bütün satırları etkiler. Dizgi programı ise paragrafı bölmenin bütün yollarını tartar ve toplamda en iyisini seçer. Bazen bir satırı biraz kötüleştirerek sonraki dört satırı iyileştirir.

Art arda tireler

Art arda üç ya da daha fazla satırın tireyle bitmesi, sağ kenarı merdiven basamağına benzetir. Kitaplarda sınır genellikle iki satırdır, dar sütunlarda ise üç satıra göz yumulur. Sayfanın son satırının tireyle bitmesi ve sözcüğün sonraki sayfada tamamlanması daha kötüdür. Birçok yayınevi bundan kaçınır.

Kısa son satır

Tek ve kısa bir sözcükten oluşan son satır, sayfada boşluk bırakır. Düzelti sırasında kolayca giderilir, sonradan giderilmesi zordur. Bu yüzden kitap ancak metin kesinleşince dizilir. Geleneksel kurala göre son satır paragraf girintisinden uzun olmalıdır. Böylece yeni bir paragraf sanılmaz.

Bu kusurlar nasıl görülür?

Bu kusurlar ekranda görünmez. Kâğıt üzerinde şöyle bakın:

• Kitabın ortasından yirmi sayfayı, mümkünse çift taraflı ve %100 ölçekle yazdırın. A4 kâğıda “sayfaya sığdır” ile yazdırılan 6 × 9 inçlik bir kitap yaklaşık dörtte bir büyük çıkar ve bütün ölçüler değişir.
• Sayfalara biraz uzaktan bakın. Sözcükleri değil, metnin dokusunu görün.
• Açık renkli olukları, çevresindekilerden açık ya da koyu satırları ve sayfanın başında ya da sonunda tek kalmış satırları arayın.
• Sayfaları beğendiğiniz basılı bir kitapla karşılaştırın.

Bu on dakika sürer ve hiçbir araç sizin yerinize yapamaz.

Torcul bu konuda ne yapar?

İç sayfalar, her paragrafı bütün olarak satırlara bölen ve kitabın kendi dilinde heceleme yapan bir dizgi motoruyla dizilir. Dul ve öksüz satırlar ile kısa son satırlar cezalandırılır. Bu yüzden motor bir satırı yalnız bırakmak yerine sonraki sayfaya taşımayı tercih eder.

Her oluşturmada bitmiş PDF denetlenir ve kalan kusurlar, sayfa sayısının yanında sayılır. Paragraflar ilk satır girintisinden bulunur. Sayfa başlıkları ve sayfa numaraları hesaba katılmaz. Gerçek bir tezden hazırlanan 96 sayfalık akademik bir kitabın sonuçları:

Sayılar sıfır değildir. Doksan altı sayfada iki dul satır temiz bir sonuçtur. Kırk bir kısa son satırın çoğu, dar sütundaki uzun Türkçe kelimelerden kaynaklanır. Sayfa çevrimindeki tireler, motora engelletilemeyen tek kusurdur. Bu yüzden düzeltilmez, raporlanır.

Aynı okuyucu ücretsiz PDF denetleyicide de çalışır. Word, Vellum ve Atticus dahil her araçtan çıkan dosyayı denetler. Hesap gerekmez, dosya yüklenmez.